GİRİŞ

Kolibasilloz, E.coli tarafından oluşturulan koligranuloma ya da Hjarre hastalığı, sarı kesesi enfeksiyonu, omfalitis, yumurta peritonitisi ve koliseptisemi gibi hastalıkların bütününü ifade etmek için kullanılan bir terimdir. Koliseptisemi, kanatlının vücudunda E.coli ve bu bakterinin metabolitleri sonucunda ortaya çıkan generalize enfeksiyondur. İsim COLI (E.coli) SEPTIC (atık ürünler) AEMIA’dan (vücutta kan vasıtasıyla dolaşan) gelmektedir. Günlük dilde E.coli’den bahsederiz, ancak bunun tam adı Escherichia coli’dir.

Bakteri flagellalı ve Gram negatif çomak ya da basil şekillidir .

ETİYOLOJİ

E.coli, laboratuar ya da bakteriyolojik ortamda kolayca çoğaltılabilir ve tipik olarak glukoz, mannitol ve laktozu fermente edebilirken inozitolü fermente edemez. Fermentasyon profili bakterinin tanısını doğrulamada önemlidir. E.coli’nin değişik serovarları, ‘K’ (kapsüler) ve ‘H’ antijenlerinin bulunmasına rağmen genellikle somatik ya da ‘O’ antijenleriyle tanınır. Kanatlılar için patojenik olan E.coli’lerin çoğu küçük bir serogruplar grubuna aittir ve bunlar O1:K1, O2:K1 ve O78:K80’i içerir.

Tipik olarak, koliseptisemi tavukları etkiler ve broiler sektöründe ‘yoğunlaştırma hastalığı’ olarak görülmüştür, fakat hastalığa ilişkin bilgilerimiz arttıkça broiler üretimine etkisi azalmıştır. Koliseptisemi diğer kanatlı ve av kuşlarında da görülmektedir.

EPİDEMİYOLOJİ

E.coli, Enterobacteriaceae familyasının bir üyesidir ve bu isimden de anlaşılacağı üzere, mikroorganizma kanatlının sindirim sisteminde bulunur. Buradan fazla sayıda yayılır bu yüzden fekal-oral yayılma yolu önemlidir. Bu yol dışkının kontamine ettiği, ör. su ya da yem, doğrudan ya da dolaylı bir yol olabilir. Buna ek olarak, E. coli çevrede (toz, altlık vb.) uzun süre canlı kalır.

Nitekim, kanatlılarda koliseptiseminin de içinde bulunduğu E.coli enfeksiyonlarını kontrol etmenin önemli bir yolu kanatlı barınağının üretim dönemi sonunda iyice temizlenmesi ve dezenfeksiyonu ve broiler çiftliğinde farklı yaştaki hayvanların barındırılmasından ziyade hepsi içeri hepsi dışarı sisteminin kullanılmasıdır. Tavuğun vücut yapısı, hem yumurtanın hem de dışkının vücudu kloaka vasıtasıyla terk etmesinden dolayı iyi değildir ve bu yüzden fekal ve E.coli ve Salmonella’yla kontaminasyon yönünden uygun bir ortam yaratır. Bu durum, sarı kesesi enfeksiyonu ve ilgili unsurların epidemiyolojisinde önemlidir.

İNDİKATÖR ORGANİZMA

E.coli enfeksiyonu ve koliseptisemi bir diğer, genellikle viral, enfeksiyon ya da stresten sonra meydana gelir. Koliseptisemiyi bir sürüde teşhis ederken koliseptiseminin belli bir çiftlikte kontrolünde yönetim önemli olduğundan her zaman primer ya da hızlandırıcı/predispoze faktör(ler) teşhis edilmelidir.

Tipik hızlandırıcı faktörlere enfeksiyöz bronşitis, Newcastle hastalığı, kanatlı pneumovirus ve Gumboro hastalığı, Mycoplasma gallisepticum enfeksiyonu, solunum yolu hastalığı canlı aşılarının uygulanması (özellikle hatalı olarak uygulanması), koksidiyoz, ağır solucan enfestasyonları ve yetersiz beslenme veya vitamin A yetersizliği gibi besinsel yetersizlikler örnek verilebilir. Bu son senaryoda, hayvanın müköz membranlarının canlılığı büyük ölçüde azalmıştır, bu yüzden enfeksiyona daha duyarlı hale gelirler.

PATOGENEZ

E.coli, başta sindirim sisteminin alt kısmı ve sekumlar olmak üzere, kanatlının sindirim sisteminde devamlı olarak bulunan bir bakteridir. Bununla birlikte, koliseptisemiyle en yaygın biçimde ilişkili olan E.coli suşları gırtlağın arka kısmındaki farinkste ve trakeanın üst kısmında kontamine tozun solunmasıyla bulunur.

E.coli hayvanın vücudunu üst solunum yolundan başlayarak istila eder ve bu durum bölgedeki savunma mekanizmalarını bozan etkenlerle kolay hale getirilir. Bu faktörlere trakeayı içten saran mikroskopik tüy ya da siliumların görev yapmasını engelleyen siliostatik viruslar (örneğin enfeksiyöz bronşitis ve kanatlı pneumovirusu) örnek verilebilir. Benzer bir etki amonyak gazının makrofajları – hayvanın savunma sisteminin bir parçası olan büyük hücreler- baskılayıcı etkisi kadar siliumlara etkisiyle de oluşur. Bu makrofajlar, istila eden mikroorganizmalar gibi yabancı maddeleri içine çekip yok eder. E.coli invazyonu aynı zamanda yüksek düzeyde toz, yüksek sıcaklıklar ve hipovitaminoz A gibi diğer stres faktörleri karşısında hayvanın direnci azaldığında görülür.

E.coli solunum yolu mukozasını geçtikten sonra hayvanın vücudunda kan akımı vasıtasıyla yayılır ve farklı iç organlarda lezyonlara yol açar. Akut vakalar haricinde bu lezyonlar benzer şekilde fibrin oluşumuyla ilişkilidir, bu yüzden fibrinli perikarditis, fibrinli perihepatitis gibi durumlarla karşılaşırız.

KLİNİK TABLO

Koliseptisemi broiler ve hindilerde her yaşta görülebilir, ancak damızlık hayvanlarda yumurtlama öncesi daha yaygındır.

Etkilenen broiler sürüsü tipik şekilde durgunlaşır ve iştah kaybından sonra hayvanlar durgun, ilgisiz ve karışık tüylü bir hal alır. Solunum stresi yaygın olarak görülür. Morbidite değişken olup mortalite genelde %5’ten daha azdır fakat bazı durumlarda kayda değer ölçüde yüksek olabilir.

Koenfeksiyon ajanları klinik tabloyu etkiler. Örneğin enfeksiyöz bronşitis virusu ya da Mycoplasma gallisepticum dahil olduğunda solunum belirtileri daha belirgin olabilir ve ikinci durumda, ve hindilerin kanatlı pneumovirus’unda (hindi rhinotracheitis virusu), şişmiş infraorbital sinuslar görülür.

Bir sürüde koliseptisemiyi takiben, vücut büyüklüğünün birörnekliği kaybolmuştur, çünkü hayvanlar ölmez ancak kardiyak fonksiyonu ve bu yüzden de büyümeyi etkileyen kronik restriktif fibrinöz perikarditis gibi hastalık sonuçları (sekel) kalır. Böyle hayvanlar işleme tesisinde dışarıda bırakılır ya da reddedilir.

Bazı durumlarda eklem enfeksiyonunun (artritis) sonucu olarak kronik topallık ortaya çıkar.

POST MORTEM BULGULAR

Karkaslarda tipik olarak yüksek vücut ısısı vardır, öyle ki septisemiye bağlı olarak dehidre ve renksizdirler. İç kısımda vücudun ana organları büyümüş ve tıkanmıştır, bu yüzden hepatomegali (büyümüş karaciğer), splenomegali (büyümüş dalak) ve tıkalı akciğer ve böbreklere rastlarız.

Tipik olarak bazı organlarda beyaz fibrinli bir tabaka görürüz ve bu fibrinli perikarditis, fibrinli peritonitis ve fibrinli hava kesesi yangısı olarak görülür, ki buna akciğerlerin yüzeyindeki fibrinli plörezi eşlik eder.

E.coli karaciğer, dalak, akciğerler, kalpteki kan ve kemik iliğinden izole edilebilir. Kalpteki kandan alındığında üreme o kadar saf ve diffuzdur ki agar üzerine yayıldığında primer kültürde antibiyogram gerçekleştirilebilir, bu sayede E.coli etkeninin hangi antibiyotiğe duyarlı olduğu gibi önemli bilgileri elde etmede zaman kazanılmış olur.

TEDAVİ VE KONTROL

Birçok durumda bu vaka antibiyotik tedavisine yanıt verecektir fakat birçok ülkede broilerleri giderek azalan yaşta kesime göndermek ve kanatlı üretiminde antibiyotik kullanımını en aza indirme isteği bunun eskiden olduğundan daha az cazip bir teklif olduğu anlamına gelmektedir. Buna ek olarak, furazolidon, furaltadon ve enrofloksasin birçok ülkede mevcut değildir ya da kullanımları sıkı bir şekilde denetlenmektedir.

Koliseptisemiyi tedavi ederken zaman önem taşımaktadır bu yüzden antibiyotik seçimi genelde çiftliğin geçmişine bağlıdır ve yapılan seçimi onaylamak için antibiyogram birkaç gün sonra tekrar edilir. Tedavi ertelendikçe işleme tesisinde reddedilme ve/veya dışarıda bırakılmanın görülme olasılığı artar. Bu bağlamda hastalığı çiftlikte erken teşhis edip tedaviyi mümkün olduğunca erken başlatmak konusunda çiftlik çalışanlarını eğitmek gerekir.

Bu da kontrol stratejisinin belkemiğinin, önleme olduğu anlamında gelir. Bu, hastalıksız hayvanları iyi kaynaklardan almak ve temiz barınaklara yerleştirmek ve daha sonra oluşan sürünün strese maruz kalmadığından emin olmakla gerçekleşir. Bu da havalandırma gibi iyi çevre idaresiyle mümkün olur. E.coli nedenli enfeksiyonlarının oluşturduğu kayıpları azaltmak için solunum sistemi enfeksiyonlarının çıktığı günlerden önce havalandırmanın arttırılması, tedavide yararlı sonuçlar verebilir.

Koliseptisemi enfeksiyonunu tetikleyebilecek viral solunum yolu enfeksiyonlarını aşıyla kontrol altına almanın önleme stratejisinin önemli bir parçası olduğu ortadadır. Dünyanın bazı yerlerinde E.coli aşıları sorun tekrarladığında başarıyla kullanılmaktadır.